Көкірегі рух пен қазақы дәстүрге бай, батырлық аңыздар мен жыраулық өнердің сандығы сақталған маңғаз Маңғыстау жерінде туып- өскен Светқали Нұржан ағамыздың орны ерекше. Оның әрбір сөзі – киелі, жыры – намысты, өлеңі – өмірдің мәні мен ұлтты бірлікке жетелейтін көне кітап тәрізді. Қазақтың әр баласы Отанға деген сүйіспеншілік пен елжандылықты ағамыздың отты жырларынан таба алады деп ойлаймын. Ақынның әлеуметтік желілердегі берген сұхбаттары мен қоғамдағы мәселелерге деген ерекше көзқарастарын оқи отырып, бойындағы өршіл рух пен намысшылдықты қазіргі жастардың бойынан көргім келеді. Сонымен қоса, санамдағы сансыз сұрақтардың жауабын ақын Айт-манның «энциклопедиясынан» табатын секілдімін. Сол сұрақтарыма көз жүгіртейік.

Құрметті Светқали аға! Бірінші сауалды елінің болашағы үшін алаңдайтын қазақ қызынан деп біліңіз. Сіз өз өлеңіңізде «Шәкәрім, Мағжанның соңынан еріп, ұлттық құндылықтарды дәріптеймін. Бірақ көп құндылықты дұшпандар бізді тірілтпеу үшін жасырып тастады» деген болатынсыз. Менің ойымша, сөзіңіздің жаны бар, сізбен келісемін. Шынымен де, қазіргі қоғамдағы мәселелерге қарасақ, құрдымға кетіп бара жатқандаймыз. Әркім өзінің бас пайдасын ойлап, қитұрқы іс-әрекеттерді де жүрексінбей жасап жатыр. Қоғамда жаға ұстатарлық оқиғалар көптеп кездесуде. Бұл - «бос кеуде» адамдардың іс-әрекеті. «Имандылығы жоқ, қанағатсыз адамдар мал дүниесі қанша көп болса да сараңдықтан шыға алмайды. Бұл – тойымсыздық, өзі тойғанымен көзі тоймайды» деп әдебиеттанушы ғалым Досым Омаров айтқандай, имансыздық пен имандылық бір-бірімен қалай үйлеспейтін болса, қанағат пен тойымсыздық та бір-бірімен солай үйлеспейді. Сондықтан дәулетке жету имандылық бар жерде ғана мүмкін екенін білсе деймін. Осыған байланысты туындайтын сұрақ: Бұл кеселден қалай құтыламыз? Адамдардың санасын жаман ойлардан, көкірек көзін кір шалғаннан қалай тазартамыз?
Бұдан әрі келесі сұрақ жас ұрпақтың тәрбиесіне байланысты ата-ананың міндеті туралы. Сіздің бір сұхбатыңызда “Қазіргі аналар балаларын дұрыс тәрбиелей алмайды. Бала жыласа, тек ұялы телефонды қолына беріп жұбатады. Бала оның ішінде басқа тілдегі нәрселерді көріп отырады. Бірақ анаға ол не көріп жатқандығы маңызды емес. Тек жұбатса болды. Міне, бұның өзі ұрпағымызға дұшпанның оқ шығармай елімізді басынуы. Бұл -үлкен трагедия!” деп күйінгеніңізді байқадым. Бұл сөзіңіз Бауыржан атамыздың «өзінің сәбиіне бесік жырын айта алмаған анадан, өзінің немересіне ертегі айта алмаған ата мен әжеден, екі қазақтың бір-бірімен орысша сөйлесіп тұрғанынан қорқамын» деген сөзіне саяды. Расында да, қазір қазақ арасында отырып, орысша сөйлейтін балалар да, ересектер де көп. Бұл біздің тілімізге кері әсерін тигізуде. Тілі жоғалған ұлттың өзі де жоғалатынын білеміз. Бұл мәселелердің алдын алу үшін неден бастауымыз керек? Қандай ақыл- кеңес бересіз, аға?
Келесі сауалды поэзияны жаны сүйетін оқырманнан деп біліңіз. Қазіргі кезде кейбір өлеңдерді оқи отырып, «заманауи ақындар іші алтын, сырты күміс сөз жақсысын келістіріп жүр ме?» деген ой келді. Өздерінше «ақ өлең» деген атау қойып, желеу етіп жүр. Бірақ мен үшін өлеңнің ұйқасқа құрылғаны маңыздырақ деп білемін. Себебі құлаққа жағымды естіледі, әрі мағынасы да тереңнен бойлайтын секілді. Оның үстіне поэзия десек, ұйқаспен өрілген өлеңдер еске түседі. Ұлы Абайдың өзі тарихы тереңде жатқан қазақ өлеңдері жайында «тілге жұмсақ, жүрекке жылы тиіп, бөтен сөзбен былғанбай, теп - тегіс жұмыр келетінін» айтқан болатын. Осы тұста сіздің модернистік бағыттағы ақындарға, ақ өлең ұйқасына көзқарасыңыз қалай екенін білгім келеді. Сіз үшін өлеңнің ұйқасқа құрылғаны маңызды ма?

Қорыта келгенде, мен де болашақтың өкілі ретінде жоғарыдағы мәселелерге алаңдаушылық білдіремін.. Біз ұят ұйықтап жатқан уақытта өмір сүріп жүрген секілдіміз. Бірақ адамның барша адамшыл қасиеттерін ұлықтап дәріптейтін, намысшыл, қазақ десе бәріне дайын Светқали аға «ызыңдаған масадай» бола білдіңіз. Сіз секілді ұлтының қамын жейтін, тілі мен дінін ойлайтын ағаларымыздың саны арта берсін. Сіздің әр бастамаларыңызды қолдаймыз. Қаламыңыз ұштала берсін. Деніңізге саулық, шығармашылығыңызға табыс тілеймін.

Сізге хат жазған №19 мектеп-гимназиясының оқушысы Нургалиева Эльмира.

Қазақтың қарымды жазушысы Мұхтар Әуезов «Абай жолы» романы арқылы қазақ ұлтын, қазақ дәстүрін бүкіл әлемге жария етті. Романның бойы тек қана қазақтың дәстүрі емес, ұлттық өнегеге де толы деп есептеймін. Роман-эпопеяда көрініс тапқан дәстүрлер, отбасы құндылықтары қазіргі күннің өзінде бізге өмірлік азық болатындай. Жарты ғасырлық роман-эпопеяда тұнып тұрған тәлім-тәрбие бала Абайдың дана Абай болуына әсерін тигізген. Ендеше сол Абайдың қалыптасуына әсер еткен отбасылық өнегелер туралы сөз қозғайық.

Біріншіден, Абайдың ел басқарудағы салмақтылығы, әділеттілігі мен даналығы әкесі Құнанбайдың арқасы деп білемін. Романда ұнамсыз кейіпкер ретінде сипатталған ұлы тұлғаның әкесі бірдей бір ағасұлтан рөлін кереметтей алып шыға білді. Сонымен қатар, Абайдың жастайынан зеректігін байқады. Оның сол замандағы бетке ұстар оқу орнында, Семейдегі Ахмет Риза медресесінде білім алуын қамтамасыз еткен де осы қатал әке еді. Абайдың болыс болып Орта жүзді басқарып, абыройының артуы да да, осы әкесінің берген тәрбиесі деп есептеймін. Себебі жерге қатысты даулардың шешілуіне, сәлем айту, бұйрықты жеткізу сынды тапсырмаларға жас Абайды жіберіп отырды, тәжірибе жинақтады. Сүйіндіктің, Құлыншақтың ауылына сапарлары соған дәлел бола алады.
Содан соң, Абайдың ұлы тұлға болып қалыптасуына өз ықпалын тигізген әжесі-Зере. Зере - қазақ халқының әжелерінің озық үлгісі, салқынқанды сарабдал, сабырлы ақыл иесі. Бала Абайдың жастайынан өнерге, білімге деген құштарлығын байқаған әжесі талантты немересінің бойына оқуға деген ынтызарлығын оятты. Ауылына атақты Барлас, Байкөкше сынды ақындарды алдыртты. Бірнеше күн сыйлы қонақ етіп Абайдың әртүрлі қиссалар мен жырларды бойына сіңіруіне барлық мүмкіндікті жасады. Сол заманда немересінің кітапқа деген қызығушылығын байқап, «қазіргі күні ішкен-жегеніне мәз болып, білім мен өнерден кенде болып жүрген бай балалары аз емес, оларға ермей, қолыңдағы ала қағазыңнан айырылма»,-деп ақылын айтады. Зере тек қана Абайды тәрбиелеген әже емес. Сонымен қатар баласына біреудің нақақ қанын мойнына артпауды үйреткен асыл ана. Ел басқарудағы Құнанбайды қара қылды қақ жарған әділеттілік пен адамгершілікке баулыған да осы әже Зере деп білемін.
Абайдың бойындағы ерекше кемел қасиеті – бауырымалдық. Жанындағы әр жолдасына, досына деген ерекше құрметі әр сөзінен, жасаған ісінен көрініп-ақ тұрады. Олай дейтініміз, кезіндегі қаралы оқиға Қодар мен Қамқаның адамшылыққа жат қылығынан кейін, сол отбасының мүшесі Қодардың туысы Дәрменді жанына алып, бар өнерге, ақындыққа баулыған қасиетін атар едім. Онымен қоса, әкесі Құнанбайдың туысы болса да, жауы ретінде сипатталған Бөжейдің асын үлкен дайындықпен, асқақ дәрежеде өткізіп абырой жинаған да осы қасиеті деп танимын. Асқан адамгершілігімен кемел адам ретінде танылуына мүмкіндік жасаған адами қасиеттері бүкіл адамзатқа үлгі болмай емей немене?

Сөзімнің қорытындысында, жартығасырлық ғұмырды алып жатқан роман мазмұнында өскелең ұрпаққа берер тәлім-тәрбие жетерлік. Бастысы деп Абайдың әкесінен, әжесінен алғандарынын ғана санамалап айттым. Тамыры мықты ағаш сияқты, отбасындағы үлкендердің бойы адамгершілікке толы болса ғана ұрпағына кемелденбегеннен басқа амал қалмайды. Қазіргі таңда бізге керегі де сол.

Жантөре Алтынай,11-сынып

Бұл өмірде ең ғаламат сезім махаббатты басынан кешпеген жан жоқ шығар. Ыстық сезім мен тәтті қиялға толған ғашық жан өзін құдды бір ертегіде жүргендей сезінеді. Қазіргі кезде аталған сезімнің мәнін түсінбей ертегінің соңын бақытты қылып аяқтаудың жолында адасып жүргендер көп. Нәзік қана сезім отының лаулап жануына екі жақтың шынайы көңілі мен адалдығы маңызды. Өйткені адалдық болған жерде ғана биік те, берік махаббат қорғанын соғуға болады.

Біріншіден, «ғашық болу, біреуді ес-түссіз құлай сүю» сынды нығметтерді сезіне білу – үлкен бақыт. Менің ойымша, екінің бірінің басына қона бермейтін бақыт құсын ұшырып алмау да өнер. Бұл орайда Қорланды ессіз сүйген Естайдың:
– Ғашық көңіл – мәңгі жасыл айдын көл.
Ғашықтықпен өткен күндер ғана өмір,
Ал қалғаны – жай күндер, – дегені дәлел бола алады. Мәнді өмір үшін махаббат қорғанының іргетасының қалыбын мықты мінез тұрақтылығынан қалау керек. Өйткені махаббат әуені ескен тұнық аспанды бұлт торлағанда іргетастың тапжылмауы осыған байланысты болады деп ойлаймын. Қазіргі қоғамды осы «мінезіміз сәйкеспедімен» қаншама айрандай ұйып отырған шаңырақтардың шайқалып жатқанын көріп келемін.
Екіншіден, бала кезімізден эпостық жырлардағы махаббаттың символы болған Қыз Жібек пен Төлегеннің оқиғасын жаттап өстік емес пе? Бекежанның арпалысы олар тұрғызған махаббат мұнарасын құлата алмады ғой! Өйткені шынайы да берік махаббат тек қана жүрек әміріне ғана бағынады. Жүрек қалауын жасайды. Бұл сөзіме дәлел ретінде белгілі ақын Мұхтар Шахановтың «Ғашық жүрек өз тағдырын өзі ғана шешеді, Жыға алмайды оны жұрттың өсегі», - деген шумақтарын айтар едім.
Дегенмен қоғамда махаббатты ертегіге теңемейтіндер де жетерлік. Ер адам мен әйелдің бірге болуын жай ғана табиғат заңдылығы ретінде қарайтындар да жоқ емес. Мен, әрине, келіспейтін нәрсе! Себебі өмірде тәтті қиялдарға толы әдемі ертегінің соңын баянды етіп аяқтаған ата-әжелеріміз қаншама. Мөлдір де кіршіксіз махаббаттың ыстық жалынының суымағанына махаббаттарының тәтті жемістері біздер, немерелері дәлел бола аламыз ғой. Қазіргі жастар болашаққа деген ізгі армандарының орындалуына әкелген махаббаттың ұлы күші деп білсе екен деп тілеймін.

Сөзімнің қорытындысында махаббат атты сезім қаласының тұрғыны болудың өзі бақыт екенін тілге тиек еткім келеді. Қаладағы бейбіт те тыныш өмір барша тұрғындарға байланысты. Өзара сыйластық пен сүйіспеншілік сізге тура жол көрсететіні анық.
Жарылғасынова А.

Автор «Атау кере» романында сол замандағы халықтың ішінде жатқан ой-толғанысы мен мәселелеріне әртүрлі көзқараспен қарайды. Заманның бейнесін ащы да анық жеткізе білді. Сол көтерілген мәселелердің қай-қайсысы да әлі күнге әлеуметтік қиындықтардың қатарынан алыстаған емес.
Романдағы заманның бейнесін ешқандай бүкпесіз жеткізгенін кейіпкерлердің іс-әрекетінен анық көруге болады. Ендеше сол әрекеттерге тоқталайық.

Біріншіден, романда көтерілген мәселелердің ең өзектісі – ішкілікке салыну. Тепсе темір үзетін, өте білімді жігіт басына түскен сынды көтере алмағандықтан маскүнемге айналады. Сол себептен Тағанды моральді түрде әлсіз, өзін-өзі жеңуге талпынбайтын, жігерсіз кейіпкер ретінде бағалаймын. Бүгінгі таңда да шайтан судың кесірінен шаңырағы ортасына түскен отбасылар қаншама? Ал әкесіз өскен балалар ше? Осындай уақытша ләззат үшін одан да қымбатырақ, маңыздырақ отбасын ұмытатын адамдарды көзімізбен де көріп жүрміз. Сондай Таған секілді қазақ азаматтарын көргенде, ішім удай ашиды.
Екіншіден, Еріктің пасықтығын айтар едім. Өмірдің шындығы сол, Ерік іспетті өзін бірінші орынға қою арқылы өзгелердің қалауымен санаспайтын жандар қай заманда да болған. Құл ретінде жұмсаймын деп әкелген алқаш өзін-өзі қолға алып, жақсы жаққа аяқ бұрғанын көре алмады. Жолдан тайдыруға барын салды, ішімдіктің түр-түріне тойдырып қоюды әдетке айналдырды. Еріктің ісі «Пасық адам белгісі: өзі бола алмайды, болғанды көре алмайды» дегенге саяды. Себебі өзінен біреудің алға озғанын қаламаған Еріктің әрекеті, жаман қасиеті «іштарлық, көреалмаушылық» деп аталады. Ондай адамдармен жолдас болу үзеңгілес достарына оңай соқпасы анық.
Үшіншіден, романда Кеңес үкіметінің халыққа жала жауып, жер аудартып, қуғындатып жатқан кездері сипатталады. Орыс үкіметінен қорлық көрген қарапайым қазақтың соңына дейін адамгершілік қасиетін жоғалтпай, өз қандас бауырларын өздеріне жәрдем берген, қолдау көрсеткендігін айтар едім. Тағанның анасы Аналық Нюра әжейді өлім аузынан құтқарады. «Өле жегенше, бөле же» деген принципті ұстанып, ашаршылық кезінде өз қамқорлығына алады. Бұл Нюра әженің Тағанды неліктен сонша күш салып, қайтадан адам қатарына қосқысы келгенін түсіндіреді деп ойлаймын.

Қорыта айтқанда, «Атау кере» романында маскүнемдік, іштарлық іспетті сол замандағы маңызды мәселелерді толықтай қамтиды. Бір оқиғаға әртүрлі көзқараспен қарай білген автордың шеберлігіне тәнті боламыз. Адамзаттың азбауының алдын алу мақсатында шындықты ащы етіп жеткізе білгенін болашақтың жарқын болуы әркімнің сана-сезіміне, таным-түсінігіне байланысты дегісі келді деп ойлаймын.

Ұстаз - бұл ұрпақтың бойына ғасырлар бойы жинақталған барлық асылдарды сіңіруші, ал оларды соқыр сезімдерден, жамандықтардан аулақтаушы адам. Осыдан-ақ, «ұстаз деген - ұлы есім» екенін талассыз аңғаруға болады. Ахмет өмір сүрген қиын кездер туралы қазіргі күні тек қана оқулықтар мен сериалдар, кинолардан көріп жүрміз. Сол арқылы қазақ халқының көсемі, ұлтымыздың ұлы ұстазы деп Ахмет Байтұрсынұлы болғанын тайға таңба басқандай анық екенін ұғынып келеміз. Ендеше ағартушы ғалымның сіңірген еңбегіне тоқталып өтейік.

Біріншіден, ол қазақ балаларының ана тілінде сауатын ашуына көп күш жұмсап, "Әліппе" оқулығының авторы болған. Себебі, қазақ халқының әрбір қара домалақ баласының сауатты болуына үлесі қосуды азаматтық борышы деп санаған. Сериал барысынан барлық қазақ баласын мектепке ала алмаса да, қолжетімді етіп оқулық шығаруының астарында сол мақсаты жатыр деп түсіндім.
Екіншіден, Ахмет атамызды қазақтың әлеуметтік өмірінің барлық саласына назар аударған қоғам қайраткері ретінде көрдім. Себебі, Ахмет өмір сүрген аумалы-төкпелі заманның қазақты дамытпайтынын сезген еді. Әрбір басқан қадамын аңдып, отбасын тергеп, қаламынан туған әр туындысын зерттеп, ілік іздеушілер көп болған еді. «Алаштықтардың» көсемі болғандығы, «Қазақ» газетіне редакторлық етуінің өзі қазақтың басқа ұлттан кем болмасын деген ойы еді. Өкінішке орай, аяғынан шалған Мұхамедияр сынды шәкірттерінің кесірінен ойларының бәрін іске асыра алмады. Барынша тырысқандығы, жанының ашығандығын сериалдан көріп, «өзіміз сондай іс жасай алар ма едік?» деген ойға шомып кеттім...
Үшіншіден, өнер иесі-ақын, қазақтың тілін ғана емес, әдебиетін де зерттеген ғалым және халықтың тез сауаттанып хат тануы үшін араб жазуында реформалауды ұсынды, бірақ Ленин бұл ұсынысты мүлдем құптамады. Ал Ахмет өз табандылығының арқасында араб графикасы орыс графикасынан жеңіл екендігін дәлелдеуі бойынша,өз мақсатына жете алып, ұлттық деңгейді көтерген бірегей тұлға. Осылайша түйіндей келсек, Ахмет атамыздай дана ұстазды қазіргі таңда табу қиын екендігі айдан анық ұғындым.

Сөзімнің соңында, Ахмет атамыз тіпті ұлт мәселесі талқыға түскен заманда елді қалай болмасын біртұтас қылуды мақсат етіп, бар ғұмырын халық жолына арнаған ұлы тұлға. Тілі мен өзіндік мәдениеті қалыптасқанда ғана елдің ертеңі жарқын боларына сенім білдірді. Өз өмірі саң қилы оқиғаға тап болса да, түрмеге еш жаласыз қамалса да, қазақ балаларының болашағы үшін әрқашан қам жеген нағыз ұлтжанды азамат ретінде жүрегімде сақтап, санама түйдім. Ұлы тұлғаларды тек өткен шақтағы сериалдардан емес, шынайы өмірден көре берсек екен деп тілеп қала бердім.

8«е»-сынып оқушысы

Жарылғап Айгерім